Wetenschap en activisme

22 mei organiseerde MACADEMICS in Felix Meritis een discussie-avond over de wetenschapper als activist. Matthea Westerduin, programmamedewerker van Felix Meritis was hierbij aanwezig en schreef dit verslag.

Onlangs riep hoogleraar duurzame ontwikkeling Pim Martens in NRC Next op tot meer wetenschapsactivisme. Het was voor drie wetenschapsjournalisten aanleiding om MACADEMICS op te starten, een podium voor ongehoorde wetenschap. Er zijn legio onderzoekers die een slim plan of goede ideeën hebben, maar die liggen vaak te verstoffen in een bureaula. Dat was de achterliggende gedachte.

Wat de doelstelling van MACADEMICS zou moeten zijn? De oprichters kwamen er niet uit en besloten hun eigen bedenkingen op tafel te leggen en de aftrap van het podium te starten met een debat over wetenschapsactivisme. Hoeveel activisme is wenselijk? En moeten wetenschappers zich wel bemoeien met de maatschappij en politiek? Gaat dat niet ten koste van hun onafhankelijkheid?

Macademics

Hans Harbers, met op de achtergrond Pim Martens en Bart Knols.

Tijdens de aftrap mocht Pim Martens als eerste van wal steken; hij was tenslotte degene die het vuurtje flink had opgepord. Volgens Martens is het ouderwets te denken dat wetenschap alleen gaat over hoe de werkelijkheid is, en niet over hoe de wereld zou moeten zijn: ‘Als ik de krant opensla struikel ik over de onderwerpen waar wetenschappers zinvolle dingen over te zeggen hebben: obesitas, klimaatverandering, jeugdzorg.’Dat wil niet zeggen dat iedereen de plicht heeft zich met het milieu of de politiek te bemoeien. Martens: ‘Het hangt af van je vakgebied. Ik vind niet dat wiskundigen de barricaden op moeten, maar als je vanuit jouw discipline een boodschap hebt wel.’

Filosoof Hans Harbers struikelde nu juist over dat woord: ‘boodschap’. ‘Ik heb de jaren ’60 nog meegemaakt en ben van dat activisme wel bekomen. Wetenschappers moeten zeker afdalen van de ‘Olympische hoogten’ naar de publieke agora,’ aldus Harbers, ‘maar zij zijn daar niet de enigen. Burgers, politici, dominees, advocaten en rechters hebben evengoed recht van spreken. Wetenschappers moeten niet de illusie wekken dat zij de waarheid in pacht hebben of de enigen zijn die kennis produceren. Kunstenaars doen dat ook.’

Toch kon hij Martens een eind volgen. Niet voor niets heeft Harbers zijn aanstelling als onderzoeker aan de Universiteit Groningen opgezegd om daarnaast een cultuur- en debatcentrum op te richten en geeft hij nu alleen nog onderwijs: ‘Filosofen houden zich momenteel uitsluitend bezig met het oplossen van elkaars puzzels. Het is pervers. De wetenschap is navelstaarderig geworden. Voor mij is filosofie vooral een gereedschapskist om maatschappelijke vraagstukken mee te lijf te gaan,’ aldus Harbers.

Macademics

Raf de Bont

Wetenschapshistoricus Raf de Bont liet zien dat het niet zo vreemd is dat ‘wetenschapsactivisme’ een gevoelige snaar raakt. Plato vond praktische overwegingen nog oninteressant en zag contemplatie als hoogste goed, maar dat idee werd in de 17e eeuw precies omgedraaid: wetenschap moest gaan over praktische kennis – daarmee konden we de natuur beheersen – maar politiek, daar moest de wetenschapper zich niet mee bezighouden. Het standpunt was een uitruil tussen wetenschappers en politici. Politici wilden de wetenschappers wel steunen in hun nieuwe project, maar alleen als ze zich niet zouden bemoeien met hun core business: politiek. Sindsdien hebben activisme en wetenschap een ingewikkelde verhouding.

Hoewel, voor malariadeskundige Bart Knols leek dat niet het geval. Activisme is hem met de paplepel ingegoten. Zijn academische carrière verliep zeer voorspoedig – onderzoeksgelden stroomden binnen – maar een aantal jaar geleden dacht hij: wat hebben we nu werkelijk voor malariaslachtoffers kunnen betekenen? Bar weinig was zijn conclusie. En hij besloot zijn eigen bedrijf op te starten: In2care. Knols wilde wereldwijd wetenschappers mobiliseren om hun kennis toepasbaar te maken en iets te veranderen aan de 1 miljoen dodelijke slachtoffers van malaria.

MacademicsHet activisme in het publiek bleek ook niet van de lucht. Alternatieve ideeën in overvloed: van een universiteit van Amersfoort waar kunstenaars en wetenschappers samenwerken en ‘Verontruste VU-ers’ die in verzet zijn gekomen tegen de efficiencyslag van hun universiteit tot wetenschappelijke bloggers en crowdsourcing-platforms. Wellicht ligt hier een thema voor de volgende keer: wat kunnen al deze partijen voor elkaar betekenen?