Pesten tegengaan kan heel simpel

SLIMME KLASSENINDELING VERBETERT RELATIES

Door: Yvonne van den Berg, Radboud Universiteit Nijmegen

Keep your friends close, but your enemies closer… (Sun Tzu, ca. 400 voor Christus). Een eeuwenoude uitspraak, die ook in deze tijd nog een belangrijke kern van waarheid in zich heeft. En niet alleen bij oorlogsvoering of in filosofische zin, maar ook in letterlijke zin!

In de afgelopen jaren is veel aandacht besteed aan het tegengaan van pesten op scholen en het bevorderen van een positieve sfeer in de klas. Begin dit jaar is zelfs een actieplan tegen pesten opgesteld door de Kinderombudsman en staatssecretaris Sander Dekker van Onderwijs. Maar we zitten ook in tijden van crisis, waarbij in het onderwijs enorm bezuinigd wordt. Het is daarom geen gekke gedachte om meer gebruik te maken van eeuwenoude kennis en principes over het belang van fysieke nabijheid, van de kennis die docenten hebben maar waar ze zich nauwelijk van bewust zijn, en van gebeurtenissen die wij ons allemaal uit onze schooltijd herinneren die ook nog eens empirisch te onderbouwen blijkt: laten we gebruik maken van de klassenindeling! Dat kost namelijk… helemaal niets.

Afstand nemen, afstand voelen, afstand houden
Laten we eerst eens kijken naar het dagelijks leven van een kind. Een groot deel van de dag is een kind op school, in een klas, achter zijn of haar tafel, omringd door klasgenoten. En dat gemiddeld 5 dagen in de week, 5.5 uur per dag… Het kind dat naast je zit is dan de klasgenoot met wie je het meest contact hebt, het vaakst samenwerkt, en het vaakst praat. Wie kan zich niet herinneren hoe spannend het was, meestal de eerste dag na een schoolvakantie, wanneer de docent de klassenindeling veranderde? Waar kom ik te zitten? Bij wie kom ik in de groep? En naast wie? De fysieke nabijheid van klasgenoten is belangrijk.

Er is al jaren onderzoek gedaan naar het belang van nabijheid. Hieruit blijkt dat fysieke afstand nauw samenhangt met psychologische nabijheid. Hoe aardiger we iemand vinden, hoe dichter we bij die persoon willen zijn. Fysieke afstand is daarmee een belangrijk instrument waarmee wij onze relaties met anderen (bewust of onbewust) uitdrukken en reguleren. Omgekeerd worden relaties ook beïnvloed door fysieke afstand. Breng mensen bij elkaar in één ruimte, laat ze met elkaar praten, en na verloop van tijd denkt men veel positiever over elkaar. Deze strategie is effectief in het tegengaan van stereotypering en vooroordelen. In de politiek wordt er handig gebruik van gemaakt. Zo kwamen de Oslo-akkoorden uit 1993 tot stand nadat Israëlische en Palestijnse afgevaardigden in het geheim bij elkaar werden gebracht om te onderhandelen over een vredesakkoord. Maar werkt dit principe ook bij kinderen?

Bekend maakt bemind
Jazeker! In recent onderzoek hebben we laten zien dat de sociale relaties tussen leerlingen verbeteren door ze eenvoudigweg dichterbij elkaar in de klas te plaatsen. Dat klinkt eenvoudig en dat was het in zekere zin ook. Eerst werd aan de leerlingen gevraagd wie zij aardig vonden en wie niet. Vervolgens maakten we nieuwe klassenindelingen waarbij tweetallen die elkaar niet aardig vonden dichter bij elkaar werden gezet (maar nooit direct naast elkaar). Zaten ze bijvoorbeeld eerst 4 plaatsen bij elkaar vandaan, dan werden ze nu 2 plaatsen van elkaar geplaatst. De nieuwe plattegrond van de klas werd met de leerkracht besproken, maar hen werd pas na afloop van het onderzoek verteld wat het achterliggende idee was en om welke tweetallen het ging.

Vervolgens deden we een paar weken niets … Het gewone dagelijkse leven in de klas ging verder, in de nieuwe opstelling. Na 12 weken kwamen we terug en vroegen weer hoe het was in de klas en wat de leerlingen van elkaar vonden. Wat bleek? Leerlingen die elkaar eerst niet aardig vonden en dichter bij elkaar waren geplaatst, vonden elkaar nu een stuk aardiger. Gaven ze elkaar eerst een cijfer 1 (op schaal van 7), na afloop gaven ze elkaar gemiddeld een 3,5. Vergeleken met de klassen die niet van opstelling waren veranderd werd er bovendien minder gepest en waren er minder leerlingen die zich terugtrokken.

Dit was een van de eerste en tot nu toe weinige studies naar het belang van fysieke nabijheid van klasgenoten voor het stimuleren of verbeteren van onderlinge relaties. Maar deze studie biedt veel mogelijkheden voor de toekomst. Het veranderen van de opstelling van de klas vergt weinig extra tijd van leerlingen en docenten. Het gaat niet ten koste gaat van het reguliere curriculum. En, niet geheel onbelangrijk in tijden van crisis, er zijn geen onkosten aan verbonden. We gebruikten gewoon de klassenindeling, die leerkrachten al meerdere malen per jaar moeten maken, maar waarvan de gevolgen niet goed bekend waren. Door de docenten te informeren over de mogelijkheden die er zijn bij het maken van nieuwe klassenindelingen, zullen we ervaren welke positieve boodschap schuilt achter de eeuwenoude uitspraak ‘keep your friends close, but your enemies closer… ‘

Meer ongehoorde onderwijswetenschap op de MACADEMICS-pitchmiddag over onderwijs op vrijdag 1 november van 16:30 tot 18:15 in Felix Meritis, Amsterdam. Toegang is gratis, reserveren noodzakelijk via info@macademics.nl.